DOORASHO WEYNEE WAQTI NOOGU DARA.

Soomaaliya waxaa ay kamid tahay wadamada dhaca qaaradda Afrika gaar ahaan geeska afrika waxaa deris la ah wadamada Kenya, Ethiopia, Djibouti kuwaa oo intooda badan ay ciidamo ka jooogaan Dalka Soomaaliya, sidoo kale dalalka ay Ciidamada Ka jiigaan Soomaliya waxaa ka mida Ugandha iyo Brundi ku waa oo ku jooga Madate ay midowga afrika u go’aamiyeen.

Dhammaan dalalka aan kor ku soo xusey qaarkood waxa ka dhacay xasarado ku lug leh Doorashooyinka, wadankii ugu dambeeyey ee ay ka dhacdo xasarad la xiriirta doorashooyinka welina ay taagantahay ayaa ah wadanka Brundi kaa oo ay ciidamo a joogaan Soomaaliya. Xasaradahaas Ka dhacay dalka Burundi sanadkan ayaa salka ku haya arimo la xiriira Doorashooyinka, ka dib markii madaxweynaha dalkaasi uu ku dhawaaqey in uu u tartamayo mar saddexaad xilka madaxnimo ee  dalkaasi, taas oo sababtey in uu ka dhoco dalkaasi afgembi fashilmey oo ay soo qaban qaabiyeen saraakissha Ugu sareysa dalkaasi, iyadoo ay weli taagantahay dhibaatada ka dhalatey doorashooyinka dalkaasi oo ay dad badani ku naf waayeen.

Sidoo kale wadanka Kenya waxaa ka dhacay dagaal uu dhiig badan ku daatey dhammaadkii sanadkii 2007 iyo horraantii 2008-dii ka dib khilaaf ka dhashey qaabka doorasho ee dalkaasi, khilaafkaa ayaa waxa uu u dhexeeyey madaweyne Moi kibaki iyo horjoogaha mucaaradka dalkaasi Kenya Raila Odinga kaa oo uu Kenya ka soo horjeesteen Dooradho ay sheegeen in ay ahayd mid musuqaasuq ku salay, dagaalkan ayaa waxa uu galaaftey nolasha dad kor u dhaafayaa 1,300 oo qof, kadib markii dagal uu dhexmarey qabaaillo kala taageersan Labada Hogaamiye ee mucaaradka iyo muxaafidka dalkaasi Kenya.

Dhowaan labada Gole ee xukuumadda iyo Barlamaanka waxa ay sheegeen in doorasho qof iyo Cod ah aysan Ka dhici jarin Soomaaliya, Sababtoo ay ku sheegin in aan loo hayn waqti ku filan, balse waxa ay sheegeen in doorasho ay dhici doonto, balse aan la ogayn qaabka ay noqon karto maadaama lagu balansanaa in 2016 ay dhaci doonto doorasho qof iyo Cod ah. hadlakaan waxaa ka soo horjeestey xisbiyada dalka, ururada Bulshada rayidka iyo qaar kamid ah Dowlad goboleedyada xubnaha ka ah dowladda federalka kuwa oo sheegey in dowladdo ay ka hor dhcdey ayna ahayd in ay ka war sugto guddiga magacaaban ee Doorashooyinka qaranka.

Sidaa si la mida Maamulka Somaliland waxaa ka taagan khilaaf la xiriira doorashooyinka, taa oo sababtey in la xir xiro dad ka tirsan Mucaaaradka Somaliland, kadib markii waqtigii lagu ballansanaa in ay doorasho dhacdo la shaaciyey in aan doorasho dhici Karin, taasna ay sababtey in muddoo loogu daro Xukuumadda Somaliland, arintan ayaa dhalisey Khilaaf xoogan welina waxa taagan khilaafkii ay reebetey arintaas.

Sidoo kale, waxaa muqdishu lagu qabtey Shirka HIGH LEVEL PARTNERSHIP FORUM, oo ay ka soo qeybgaleen dowlado badan oo soomaaliya Saaxiib dhow la ah, balse waxaa ka maqnaa shirkaas dowlad goboleedyada Punland, Somaliland iyo Jubbaland. waxaa shirka ka soo baxay qodobo badan oo ay ka mid yihiin in ay doorasho qof iyo codkiisa aysan ka dhici Karin Soomaaliya.

Sidoo kale dowlad goboleedka Punland waxa ay soo saartey Warmurtiyeed ay ku sheegeyso sababaha kalifey in ay ka maqnaato shirka iyadoo sheegtey in Dowladda federalka ay jebisey Dastuurka Dalak isla markaana dowladdu dhistey maamul goboleed aan waafaqsaneen Dastuurka. Dad badan oo siyaasadda Falanqeeya ayaa sheegey in ay horey u ogaayeen in Aysan doorasho qof iyo codkiisa ay san dhici Karin sababta oo ay yiraahdeen madaxda dalka oo aan u diyaarsaneen in doorasho qof iyo codkiis ah ay dhacdo. Sidoo kale maammulka Somaliland ayaa sheegey in ay riwaayad ahayd in doorasho qof iyo Codkiis ah ay ka dhacdo Soomaaliya. Hadda waxaa Muuqata ifafaale ah in muddada loo kordhiyo Dowlada Hadda Jirta.

Muddo 25 sano kadib markii ay meesha ka baxdey dowladii militeriga ee dalka mudada xukumi jirtey, waxaa hadda Soomaaliya Ka jira Dowlad laga aqoonsanyahay Caalamka. Taa oo samaysey houmaro fara badan oo la xiriira ammaanka dhaqaalaha, federalka iyo siyaasdda, in kastoo ay jiraan dhaliilo la xiriira waxqabdka Dowladda.

Haddaba Malaga yaabaa in Dowlada hadda talada haysa  ay xukunka dheereysato iyadoo ay muuqato in dalal badan oo geeska ah ay madaxdooda xukunka hayaan waqti dheer, tusaala ahaan Ethiopia waxa ka dhacdey doorasho taa ooh al kursi oo ka mid ah ayasan ku guulaysan mucaaradka, ka hor raysal wasaaraha iminka talada haya Desalin, waxaa horey xukunka ugu takri fali jirey raysalwasaariii geeriyoodey ee Milaz Zanawi, waxa uu xilka la wareegey 28 may 1991, waxa uu na xilka hayey muddo 22 sano ah,  dadka Ethiopia waxaa tiradooda lagu qiyaasaa 88 million oo qof waxaana la sheegaa 66% in ay san aqoon hogaamiye kale oo aan ahayn melez Zanawi.

Dhanka kale Madaxweynayaasha Qaaradda Afrika Ugu xukunka dheer waxaa kamida Madaxweynaha Dalka Ugadha kaa oo xiriir dow la leh Dowladda Soomaaliya Islamarkaana ay soomaliya ka joogaan Ciidamo Ku howl gala Magca Amisom. Yoweri Museveni waxa uu xilka dalkaasi la wareegey 29 January 1986 welina waa madaxweynaha dalka Uganda, waxa uu ka ariminayaa dalkaasi mudoo dhan  29 sano.Dadka ku nool Uganda ayaa tiradoodu waxa ay gaaraysaa  33.39  million. Welina wax rabshado ah kama aysan dhicn, balse dadka kama hadli karaan Xukunka kali talisnimada ah ee Madaxweynahaasi.

Dalka kale ee Afrika ee madaxdoodu ay xukunka hayaan in mudoo ah waxaa ka mida Hun Sen, Sen Waa madaxweynaha dalka Cambodia waxa uu xilka dalkaasi qabtey January 14, 1985.  Welina waa madaxweynaha dalkasi, a waxa uu xukunka hayaa muddo dhan 30 sano, dadka ku nool dalkaasi ayaa tira ahaan gaaraya 14.45 million oo qof.

Dhanka kale Omar al-Bashir waa Madaxweynaha Dalka suudaan waxa uu xilka la wareegey 30 June, 1989, waxa uu talada dalkaasi haayey muddo dhan  25 sano, welina waa madaxweynaha dalkaasi, dadka suudaan tiradooda waxaa lagu qiyaasaa 43.9 million oo qof waana wadanka ugu baaxadda wayn bariga Afrika marka laga hadlayo dhul ahaan.Wadama sidoo kale ay Madaxdoodu xukunka iska hayaan Muddo waxaa kamida dalalka, Zimbabwe, Cameron, Djibouti, Congo iyo Burkina Faso.

Haddaba maxay uga maxaa farqi ah oo u dhexeeya wadamada Ann kor ku soo xusey iyo Somaaliya?- Soomaaliya waxa ay uga bedelantahay wadamadaas waxyaabo kal duwan sida dhaqaalaha, ammaanka, siyaasadda IWM. Dhaqaalaha ahaan soomaaliya waxaa muuqata in ay uga duwantahay wadamadaas in kastoo wadanka uu sooo galo dhaqaale hadana waxaa badan midka dibadda uga yimaada oo ay ku deeqdo Beesha caalamka,halka wadamadas uu dhaqaalahoodu yahay mid wanaagsan, Ammaan ahaan Soomaaliaya waxa ay uga bedelantahay wadamada kale-soomaaliya wad al hadda ka soo kabsanaya Burbur in mudda ah soo jiitamayey waxaana Jira xoogag Hubaysan oo dowlada dagaal kula jira, waxaana ay dowladdu wad, siyaasad ahaan soomaaliya waxaa ay uga duwantahay wadamadaas in ay jiraan dowlad govoleedyo siyaasadda kula loolamaya madaxda Dalka kuwaa oo doonaya in ay xilka qabtaan sidoo kale waxaa jira siyaasiyiin horey xilka usoo qabtey oo doonayo in ay markale qabtaan talada dalka, sababaahs muuqda iyo kuwa kale ayay uga duwantahay Soomaalya wadama Madaxdoodu ay xukunka dheereysteen.

Guntii iyo gabagabadii, waxaa muuqda in loolan xoogan loo geli doona hoggaanka dalka, iyadoo xisbiyo badan ay doonyaan in ay u tartamaan talada dalka, in kastoo xukuumadd ay sheegtey si ka duwan sidii laga filayey oo ahayd in doorasho qof iyo codkiisa ay ka dhacdo Soomaalia 2016-ka balse mid ka duwan ay dhici doonto sidauu ka dhawaajiyey madaxweynaha Dalka Xasan sheikh Maxamuud.

By: Abdikani Ali adan